دانستنی ها:: فرهنگ و هنر
جشن سوری (چهارشنبه سوری) در ايران باستان
دانستنی های فرهنگ و هنر/
از جمله جشن های آریایی ، جشن های آتش است . امروزه تنها « جشن سوری » ، معروف به « چهارشنبه سوری » و نیز « جشن سده » برایمان به
یادگار مانده است و در باره جشن های فراموش شده ی آتش ، به «
آذرگان » در نهم آذر ماه و « شهریورگان » یا « آذر جشن » می توان
اشاره داشت . آتش نزد ایرانیان قدیم نماد روشنی ، پاكی ، طراوت ،
سازندگی ، زندگی ، تندرستی و در پایان بارزترین نماد خداوند در روی
زمین بود .
مجموعه ی آیین های نوروزی از « جشن سوری » ( چهارشنبه سوری ) آغاز
می شود و با آیین سیزده بدر نوروز به سر انجام خود می رسد .
( بهرام فره وشی ، ص 43 )
مردم
در اين روز برای دفع شر و بلا و برآورده شدن آرزوهايشان مراسمی را
برگزار می کنند که ريشه اش به قرن ها پيش باز می گردد.مراسم ويژه
آن در شب چهارشنبه صورت می گيرد برای مراسم در گوشه و کنار کوی و
برزن نيز بچه ها آتش های بزرگ می افروزند و از روی آن می پرند و
ترانه (سرخی تو از من ، زردي من از تو ) می خوانند.ظاهرا مراسم
چهارشنبه سوری برگرفته از آئينهای کهن ايرانيان است که همچنان در
ميان آنها و با اشکال ديگر در ميان باقی بازماندگان اقوام آريائی
رواج دارد.
برخی را باور این است كه با در نگر(نظر) آوردن واژه ی « چهارشنبه »
كه بر آمده از فرهنگ تازی و سامی است ، پس « چهارشنبه سوری »
ارمغانی از سوی تازیان است ، چرا كه همانگونه كه می دانیم ، در
ایران باستان هر روزی نامی ویژه داشته است ( هرمزدروز ، وهمن روز ،
اردوهشت روز ، شهروَر روز ، خرداد روز ، سروش روز ، مهر روز ،
زامیاد روز و … ) و نشانی از بخش بندی امروزین چهارهفته ایی و نام
های آنان به چشم نمی خورد .
اما می بینیم كه در میانه سده چهارم هجری ، از این جشن و چگونگی بر
پایی و هنگام آن و نیز دیرینگی اش سخن به میان است . برابر این
آگاهی كه در نسک(كتاب) تاریخ بخارای ابوبكر محمد بن جعفر نرشخی
آمده ، در زمان منصور پسر نوح از شاهان سامانی ، در میانه سده
چهارم هجری ، این جشن با شكوهی بزرگ برپا بوده و به نام « جشن
سوری» نامیده می شده است .
چون در روز شماری تازیان ، چهارشنبه و شب آن نحس و گجسته به شمار
می رفته شب چهارشنبه ی پایان سال را با « جشن سوری » به شادمانی
پرداخته و بدین گونه می كوشیدند تا نحسی و نا خجستگی چنین شب و
روزی را بر كنار كنند . همچنین جاحظ در نَسَک خود با نام المحاسن و
الاضداد (ص 277 ) به گجستگی(نا مبارک)چهارشنبه نزد تازیان اشاره می
كند . منوچهری در این روز مردمان را به شادمانی می خواند تا از نا
خوبی و بد یمنی آن رها شوند .
( عبدالعظیم رضایی ، صص 119 –118 )
"برای ما سال ۳۶۰ روز بوده با ۵ روز اضافه ( يا هر چهار سال ۶ روز
اضافه ). ما در اين پنج روز آتش روشن می کرديم تا روح نياکانمان را
به خانه هايمان دعوت کنيم."
اما بر پایه ی پژوهش های انجام شده ، زمان باستانی « جشن سوری» را
می توان در این سه گاه باز جست :
۱. شب بیست و ششم از ماه اسفند ، یعنی در نخستین شب از پنجه ی كوچك
۲. نخستین شب پنجه ی بزرگ یا پنجه ی وه كه پنج روز كبیسه است و
نخستین شب و روز « جشن همسپهمدیم» (آخرین گاهنبار سالانه)
۳. دیدگاه سوم ، شب پایانی سال است كه ارجمندترین روز « جشن
همسپهمدیم» و جشن آفرینش انسان است . ( هاشم رضی ، ص 149 ) .
افزون بر این و بنا به سنتی كه برای برخی رویدادهای بزرگ و جشن های
باستانی ، برابر نهادی اسلامی نیز بدست داده شده است ، آتش افروزی
و شادمانی شب چهارشنبه ی آخر سال را برخی به قیام مختار ثقفی كه به
خونخواهی امام حسین (ع)و فرزندانش قیام كرده بود ، نسبت می دهند :
« مختار وقتی از زندان خلاصی یافت و به خونخواهی كشتگان كربلا قیام
كرد ، برای این كه موافق و مخالف را از هم تمیز دهد و بر كفار
بتازد ، دستور داد كه شیعیان بر بام خانه ی خود آتش روشن كنند و
این شب مصادف با چهارشنبه آخر سال بود و از آن به بعد مرسوم شد» (
محمود روح الامینی ، ص 50 ) .
واژه « سوری » پارسی به چم(معنی) « سرخ » می باشد و چنان كه پیداست
، به آتش اشاره دارد . البته « سور » در مفهوم « میهمانی » هم در
فارسی به كار رفته است. بر پا داشتن آتش در این روز نیز گونه ای
گرم كردن جهان و زودودن سرما و پژمردگی و بدی از تن بوده است . در
گذشته جشن های آتش كاملا" حالت جادویی داشته و بسیار بدوی بوده است
. چگونگی این جشن ، همسانی و مانندگی های فراوانی به جشن سده دارد
.
( مهرداد بهار ، ص 233 )
استاد پورداود ، پس از بزرگداشت این جشن باستانی ، به
جستار(مبحث)ویژه ای اشاره دارد و بر این باور است كه رسم پریدن از
روی آتش و خواندن ترانه هایی همچون « سرخی تو از من ، زردی من از
تو و … » از افزونه های پسا – اسلامی است و از دیدگاهی ، بی
احترامی به جایگاه ارجمند آتش به شمار می رود . ( ابراهیم پور داود
، ص 75 )
اما به گفته یكی از دوستان به آسانی میتوان این نگره را رد كرد:
نخست دیدگاه مردم ایران نسبت به آتش؛خوب یكی از جنبه های تقدس آتش
پاك نمودن بیماریها و دور كردن ارواح خبیثه (به تعبیر آن دوران)
بوده است؛ برای نمونه در صورت سرایت طاعون رخت و ابزار بیمار را در
آتش می ریختند تا از بدی ها پا ك شود؛ و ۱۰۰٪ این بی احترامی به
آتش بشمار نمی آید.
همین امروز هم رسم اسفند دود كردن و گرد خانه تاب دادن رایج
است(برای زدودن شر و بیماری و چشم زخم)كه باز مانده از گذشته است؛
هم اكنون پریدن از روی آتش هم می توانسته با فلسفه پاك كردن نفس
صورت گرفته باشد.
دوم گذر سیاوش از آتش؛ خب باید ببینیم سیا وش چگونه از آتش گذشته
است!
فردوسی می گوید:
ســیــاوش ســیــه را بــه تــنــدی بــتـــاخـــت
نــشــد تــنــگ دل جــنــگ آتــش بــســاخـــت
ز هــرســو زبــانــه هــمــی بـــركـــشـــیـــد
كــســی خـــود و اســـپ ســـیـــاوش نـــدیـــد
خب آتش انبوهی بوده و سیاوش هم تیز از آن گذشته است؛ و می دانیم كه
گامهای اسب ریخت پرش دارد؛ پس سیاوش به آرامی ونرمی از آتش نگذشته
است.
مراسم چهارشنبه سوري
بوته افروزي
در ايران رسم است كه پيش از پريدن آفتاب، هر خانواده بوته هاي خار
و گزني را كه از پيش فراهم كرده اند روي بام يا زمين حياط خانه و
يا در گذرگاه در سه يا پنج يا هفت «گله» كپه مي كنند. با غروب
آفتاب و نيم تاريك شدن آسمان، زن و مرد و پير و جوان گرد هم جمع مي
شوند و بوته ها را آتش مي زنند. در اين هنگام از بزرگ تا كوچك هر
كدام سه بار از روي بوته هاي افروخته مي پرند، تا مگر ضعف و زردي
ناشي از بيماري و غم و محنت را از خود بزدايند و سلامت و سرخي و
شادي به هستي خود بخشند. مردم در حال پريدن از روي آتش ترانه هايي
مي خوانند.
زردي من از تو ، سرخي تو از من
غم برو شادي بيا ، محنت برو روزي بيا
اي شب چهارشنبه ، اي كليه جاردنده ، بده مراد بنده
خاکستر چهارشنبه سوري، نحس است، زيرا مردم هنگام پريدن از روي آن،
زردي و یيماري خود را، از راه جادوي سرايتي، به آتش مي دهند و در
عوض سرخي و شادابي آتش را به خود منتقل مي کنند. سرود "زردي من از
تو / سرخي تو از من"
هر خانه زني خاكستر را در خاك انداز جمع مي كند، و آن را از خانه
بيرون مي برد و در سر چهار راه، يا در آب روان مي ريزد. در بازگشت
به خانه، در خانه را مي كوبد و به ساكنان خانه مي گويد كه از عروسي
مي آيد و تندرستي و شادي براي خانواده آورده است.
در اين هنگام اهالي خانه در را به رويش مي گشايند. او بدين گونه
همراه خود تندرستي و شادي را براي يك سال به درون خانه خود مي برد.
ايرانيان عقيده دارند كه با افروختن آتش و سوزاندن بوته و خار فضاي
خانه را از موجودات زيانكار مي پالايند و ديو پليدي و ناپاكي را از
محيط زيست دور و پاك مي سازند. براي اين كه آتش آلوده نشود خاكستر
آن را در سر چهارراه يا در آب روان مي ريزند تا باد يا آب آن را با
خود ببرد.
مراسم كوزه شكني
مردم پس از آتش افروزي مقداري زغال به نشانه سياه بختي،كمي نمك به
علامت شور چشمي، و يكي سكه دهشاهي به نشانه تنگدستي در كوزه اي
سفالين مي اندازند و هر يك از افراد خانواده يك بار كوزه را دور سر
خود مي چرخاند و آخرين نفر ، كوزه را بر سر بام خانه مي برد و آن
را به كوچه پرتاب مي كند و مي گويد: «درد و بلاي خانه را ريختم به
توي كوچه» و باور دارند كه با دور افكندن كوزه، تيره بختي، شور
بختي و تنگدستي را از خانه و خانواده دور مي كنند.
همچنين گفته ميشود وقتي ميتراييسم از تمدن ايران باستان در جهان
گسترش يافت،در روم وبسياري از کشورهاي اروپايي ،روز 21 دسامبر ( 30
آذر ) به عنوان تولد ميترا جشن گرفته ميشد.ولي پس از قرن چهارم
ميلادي در پي اشتباهي كه در محاسبه روز كبيسه رخ داد . اين روز به
25 دسامبر انتقال يافت
فال گوش نشيني
زنان و دختراني كه شوق شوهر كردن دارند، يا آرزوي زيارت و مسافرت،
غروب شب چهارشنبه نيت مي كنند و از خانه بيرون مي روند و در سر گذر
يا سر چهارسو مي ايستند و گوش به صحبت رهگذران مي سپارند و به نيك
و بد گفتن و تلخ و شيرين صحبتكردن رهگذران تفال مي زنند. اگر سخنان
دلنشين و شاد از رهگذران بشنوند، برآمدن حاجتو آرزوي خود را
برآورده مي پندارند. ولي اگر سخنان تلخ و اندوه زا بشنوند، رسيدن
به مراد و آرزو را در سال نو ممكن نخواهند دانست.
قاشق زني
زنان و دختران آرزومند و حاجت دار، قاشقي با كاسه اي مسين برمي
دارند و شب هنگام در كوچه و گذر راه مي افتند و در برابر هفت خانه
مي ايستند و بي آنكه حرفي بزنند پي در پي قاشق را بر كاسه مي زنند.
صاحب خانه كه مي داند قاشق زنان نذر و حاجتي دارند، شيريني يا
آجيل، برنج يا بنشن و يا مبلغي پول در كاسه هاي آنان مي گذارد. اگر
قاشق زنان در قاشق زني چيزي به دست نياورند، از برآمدن آرزو و حاجت
خود نااميد خواهند شد. گاه مردان به ويژه جوانان، چادري بر سر مي
اندازند و براي خوشمزگي و تمسخر به قاشق زني در خانه هاي دوست و
آشنا و نامزدان خود مي روند.
آش چهارشنبه سوري
خانواده هايي كه بيمار يا حاجتي داشتند براي برآمدن حاجت و بهبود
يافتن بيمارشان نذر مي كردند و در شب چهارشنبه آخر سال «آش
ابودردا» يا «آش بيمار» مي پختند و آن را اندكي به بيمار مي
خوراندند و بقيه را هم در ميان فقرا پخش مي كردند.
تقسيم آجيل چهارشنبه سوري
زناني كه نذر و نيازي مي كردند در شب چهارشنبه آخر سال، آجيل هفت
مغز به نام «آجيل چهارشنبه سوري» از دكان رو به قبله مي خريدند و
پاك مي كردند و ميان خويش و آشنا پخش مي كردند و مي خورند. به
هنگام پاك كردن آجيل، قصه مخصوص آجيل چهارشنبه، معروف به قصه خاركن
را نقل مي كردند. امروزه، آجيل چهارشنبه سوري جنبه نذرانه اش را از
دست داده و از تنقلات شب چهارشنبه سوري شده است.
مراسم ديگري مانند توپ مروارید ، فال گوش ، آش نذری پختن ، آب پاشی
، بخت گشائی دختران ، دفع چشم زخمها ، کندرو خوشبو ، قلیا سودن ،
فال گزفتن هم در این شب جزو مراسمات جالب و جذاب می باشد
سعید نفیسی در مقاله ای به نام "چهارشنبه سوری" بخشی از مراسم
چهارشنبه سوری را که سالها پیش در چند شهر مختلف ایران رواج داشت،
اینگونه توضیح می دهد:
شیراز: آتش افروختن در معابر و خانه ها، فالگوش، اسپند سوزاندن،
نمک گرد سر گرداندن( در موقع اسفند دود کردن و نمک گردانیدن زنان
اوراد مخصوصی می خوانند)؛ قلمرو چهارشنبه سوری در شیراز صحن بقعه
شاه چراغ است و در آنجا نیز توپ کهنه ای است که مانند توپ مروارید
تهران زنان از آن حاجت می خواهند.
اصفهان: آتش افروختن در معابر، کوزه شکستن، فالگوش؛ گره گشائی و
غیره کاملا متداول است.
مشهد: گره گشائی؛ آتش افروختن؛ کوزه شکستن و آتش بازی متداول است و
علاوه بر آن در هر خانه یکی دو تیر تفنگ می اندازند.
زنجان: آتش افروختن؛ فالگوش و کوزه شکستن متداول است. در مراسم
کوزه شکستن در زنجان، پولی با آب در کوزه می اندازند و از بام به
زیر می افکنند.
دیگر از رسوم مردم این شهر در چهارشنبه سوری این که دخترانی را که
می خواهند زودتر شوهر بدهند به آب انبار می برند و هفت گره بر جامه
ایشان می زنند و پسران نابالغ باید این گره ها را بگشایند.
تبریز: آجیل و میوه خشک از ضروریات است و دیگر اینکه در این شب
مردم از بام خانه ها بر سر عابرین آب می ریزند.
ارومیه: شب جهارشنبه سوری بر بام خانه ها می روند و کجاوه ای را که
زینت کرده و آرایش داده با طناب از بام به سطح خانه فرود می آورند
و می گویند:" بکش که حق مرادت را بدهد." کسی که در خانه است مکلف
است که در آن کجاوه شیرنی و آجیل بریزد وپس از آنکه در آن چیزی
ریختند آن را بالا کشیده و به بام خانه دیگری می برند.
متاسفانه مراسم چهارشنبه سوری نیز همانند بسیاری از آیین و مراسم ها و جشن های آریایی دچار تحریف و یا فراموشی شده و به جای برگزاری جشن و پایکوبی جای خود را به مواد منفجره و صداهای مهیب و کارهای خطرناک داده و این موجب شده تا تلاشهایی برای حذف این وراسم از آیین ایران و نامیدن آن به آتش پرستی و کفر و جهل و ... شده است.در حالی که می توان با فرهنگ سازی و رواج مراسم واقعی چهارشنبه سوری و آشنایی نسل جدید با سنتهای قدیمی که در این روز برگزار می شد جلوی بسیاری از این کارهای خطر آفرین و آزار دهنده را گرفت، نه با حذف آن.
منبع:مهویزان به نقل از کودکان،زنده رود و سایر منابع اینترنتی و کتب تاریخی
